Geçmişten Günümüze Türkiye Seçimleri: Demokrasinin Yolculuğu

Türkiye’nin demokrasi serüveni, sandığın gücüne duyulan inançla şekillenmiş uzun ve meşakkatli bir yoldur. Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinden modern Türkiye Cumhuriyeti’ne kadar geçmişten günümüze Türkiye seçimleri, toplumsal değişimin, siyasi dönüşümün ve milli iradenin en somut göstergesi olmuştur. Bu makalede, ilk seçim denemelerinden çok partili hayata geçişe, koalisyon dönemlerinden günümüzdeki yönetim sistemine kadar Türkiye’nin seçim tarihini detaylıca inceleyeceğiz.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İlk Seçim Deneyimleri

Türkiye’de seçim geleneği sanılanın aksine oldukça eskiye dayanır. 1876 yılında ilan edilen Kanun-i Esasi ile birlikte başlayan I. Meşrutiyet dönemi, Türk halkının temsilcilerini seçme konusundaki ilk deneyimidir. Her ne kadar bu dönem kısa sürse de, 1908 yılında II. Meşrutiyet’in ilanı ile seçimler daha düzenli bir hal almıştır. Bu dönemde yapılan seçimler, partili siyasi hayatın da tohumlarını atmıştır.

Cumhuriyet’in ilanından sonra ise 1923 ile 1946 yılları arasında Türkiye, tek partili bir yönetim anlayışıyla yönetilmiştir. Bu süreçte seçimler iki dereceli olarak yapılıyor, halk önce delegeleri seçiyor, delegeler ise milletvekillerini belirliyordu. Ancak bu dönem, ileride kurulacak olan tam demokratik sistemin altyapısını hazırlayan önemli bir geçiş evresiydi.

Çok Partili Hayata Geçiş ve 1946 Seçimleri

Türkiye demokrasi tarihinin en kritik virajlarından biri 1946 yılında dönülmüştür. II. Dünya Savaşı’nın ardından dünyada esen demokrasi rüzgarları, Türkiye’de de çok partili hayata geçişi zorunlu kılmıştır. 1946 yılında yapılan seçimler, çok partili dönemin ilk genel seçimi olarak tarihe geçmiştir.

1946 Seçimleri: Açık Oy, Gizli Tasnif

1946 seçimleri, uygulama biçimi nedeniyle bugün hala tartışılan bir konudur. “Açık oy, gizli tasnif” ilkesine göre yapılan bu seçimlerde, seçmenler oylarını herkesin görebileceği şekilde kullanmış ancak oyların sayımı kapalı kapılar ardında yapılmıştır. Bu durum, seçim sonuçlarının meşruiyeti üzerinde gölge bıraksa da, Demokrat Parti’nin (DP) meclise girmesiyle Türkiye gerçek anlamda bir muhalefet kavramıyla tanışmıştır.

1950 Seçimleri: Beyaz İhtilal

Geçmişten günümüze Türkiye seçimleri denildiğinde akla gelen en önemli tarih 14 Mayıs 1950’dir. Bu seçimlerde ilk kez “gizli oy, açık tasnif” ilkesi uygulanmış ve halkın iradesi doğrudan sandığa yansımıştır. Demokrat Parti’nin %52’lik bir oy oranıyla tek başına iktidara gelmesi, Türkiye’de 27 yıllık tek parti dönemini sona erdirmiştir. Bu olay, siyasi tarihimizde “Beyaz İhtilal” olarak adlandırılır ve halkın sandık yoluyla iktidarı değiştirebileceğinin en büyük kanıtı olmuştur.

1960-1980 Arası: Askeri Müdahaleler ve Siyasi Dalgalanmalar

1950’li yılların ardından gelen 27 Mayıs 1960 darbesi, seçim tarihine bir kesinti uğratmıştır. Ancak 1961 Anayasası ile birlikte seçim sistemi yeniden düzenlenmiş ve nispi temsil sistemi getirilmiştir. 1965 ve 1969 seçimlerinde Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi (AP) tek başına iktidar olmayı başarmıştır.

1970’li yıllar ise Türkiye için koalisyonlar dönemi demektir. Bülent Ecevit ve Süleyman Demirel arasındaki siyasi rekabet, seçim sonuçlarının istikrarlı bir hükümet kurmaya yetmediği bir tablo ortaya çıkarmıştır. 1973 ve 1977 seçimleri, Türkiye’nin ideolojik olarak keskinleştiği ve ekonomik zorlukların yaşandığı bir döneme tanıklık etmiştir.

1980 Sonrası ve Özal Dönemi

12 Eylül 1980 askeri darbesi tüm siyasi partileri kapatmış ve demokratik süreci bir kez daha askıya almıştır. 1983 yılında yapılan genel seçimlerle birlikte sivil siyasete geri dönülmüştür. Bu seçimin galibi, Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi (ANAP) olmuştur. Özal dönemi, Türkiye’nin serbest piyasa ekonomisine geçtiği ve seçim kampanyalarının modernleştiği bir dönemdir.

1990’lı yıllar ise yine koalisyon hükümetleriyle geçmiştir. DYP, SHP, RP, DSP ve MHP gibi partilerin farklı kombinasyonlarla kurduğu hükümetler, ülkenin siyasi istikrar arayışının bir parçası olmuştur. Özellikle 1995 seçimlerinde Refah Partisi’nin birinci çıkması, Türk siyasetinde yeni bir dönemin kapılarını aralamıştır.

2002 Seçimleri ve AK Parti Dönemi

2001 ekonomik krizinin ardından 3 Kasım 2002’de yapılan erken genel seçimler, Türkiye’nin siyasi haritasını tamamen değiştirmiştir. Mevcut parlamentodaki tüm partiler baraj altında kalırken, yeni kurulan Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) tek başına iktidar olmuştur. Bu dönem, Türkiye’de kesintisiz sürecek olan uzun bir tek parti iktidarının başlangıcıdır.

2007, 2011 ve 2015 seçimleri, AK Parti’nin oy oranını koruduğu veya artırdığı seçimler olarak kaydedilmiştir. Ancak 7 Haziran 2015 seçimlerinde hiçbir partinin tek başına hükümet kuracak çoğunluğa ulaşamaması üzerine 1 Kasım 2015’te seçimler yenilenmiş ve AK Parti tekrar tek başına iktidar olmuştur.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ve Yeni Dönem

2017 referandumu ile Türkiye, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçiş yapmıştır. Bu yeni sistemin ilk seçimleri 24 Haziran 2018 tarihinde yapılmış; hem Cumhurbaşkanı hem de milletvekilleri aynı gün seçilmiştir. Bu dönemle birlikte “ittifak” kavramı seçimlerin merkezine oturmuştur. Cumhur İttifakı ve Millet İttifakı gibi yapılar, seçmen davranışlarını ve parti stratejilerini kökten değiştirmiştir.

2023 yılında yapılan seçimler ise Cumhuriyet’in 100. yılında gerçekleşmesi sebebiyle tarihi bir öneme sahip olmuştur. İki turlu Cumhurbaşkanlığı seçimi deneyimi ile Türkiye, demokratik olgunluğunu bir kez daha kanıtlamıştır.

Sonuç

Geçmişten günümüze Türkiye seçimleri, bir milletin kendi kaderini tayin etme iradesinin hikayesidir. 1950’deki ilk demokratik değişimden günümüzdeki ittifak sistemlerine kadar her seçim, Türkiye’nin demokratik kültürüne yeni bir halka eklemiştir. Sandık, her zaman sorunların çözüm noktası ve halkın sesinin duyulduğu en güçlü mecra olmaya devam edecektir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Türkiye’de ilk çok partili genel seçim ne zaman yapıldı?

Türkiye’de çok partili hayatın ilk genel seçimi 21 Temmuz 1946 tarihinde yapılmıştır.

“Beyaz İhtilal” hangi seçim için kullanılır?

14 Mayıs 1950 seçimleri, 27 yıllık tek parti dönemini barışçıl bir şekilde sona erdirdiği için “Beyaz İhtilal” olarak adlandırılır.

Türkiye’de kadınlara seçme ve seçilme hakkı ne zaman verildi?

Türk kadınları 1930’da belediye seçimlerinde, 1933’te muhtarlık seçimlerinde ve 5 Aralık 1934’te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını elde etmiştir.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin ilk seçimi ne zaman yapıldı?

Yeni yönetim sisteminin ilk genel ve cumhurbaşkanlığı seçimleri 24 Haziran 2018 tarihinde gerçekleştirilmiştir.